Reconnect communicatievak met nut en noodzaak


5thloslogo

Ten eerste: De vakbeoefenaar lijkt steeds meer losgezongen van een goede basis. Van stevige vakkennis en goed onderzoek naar de nieuwe werkelijkheid van het vak (de wereld gaat sneller dan de ontwikkelingen in het vakgebied). En hiermee het gemis aan het allerbelangrijkst voor een opleiding: Een‘body of knowledge’.

 

Ten tweede: Communicatie is losgezongen van de realiteit, van de vraag in de markt naar vakmensen op het brede terrein van communicatie. Of eigenlijk het gemis aan die vraag. Is de discipline wellicht zo breed geworden dat we het zicht op het vak en de markt kwijt zijn geraakt? We zijn ons bewust van de duizenden werkeloze communicatiespecialisten, ZZP’ers en anderszins en beseffen dat er jaarlijks honderden nieuwe communicatiestudenten in een markt stromen die er niet meer op wacht.

1. Onderbenutting van de communicatiediscipline

Fysici zoeken nooit naar het compromis, maar naar foute veronderstellingen, naar verkeerde overtuigingen en naar averechts werkende maatregelen. Naar de knelpunten en kantelpunten van een systeem.

Je kunt constant proberen de ‘waste’ van het vakgebied te reduceren, maar je kunt ook proberen de ‘flow’ te organiseren. En dat is een andere manier van denken.

Ik kan wat dat betreft best ‘rücksichtslos’ een analyse loslaten op ons vak. We onderbenutten het huidig systeem en de eindproducten (de studenten) hebben geen ‘fit’ met de markt. Het is dus van belang de schakels in het systeem te kennen. Want alleen dan kun je de performance en output van het onderwijs verhogen. Het is jammer dat de HBO’s en WO-opleidingen de kwaliteit missen om onderwijs en markt als geheel te zien. Als een samenspel van verschillende processen en ketens. En daarbij ook de samenhang tussen de diverse disciplines die het ‘vak’ behelzen: Marketingcommunicatie, communicatie, journalistiek, organisatie-communicatie, en alles wat je hierbij nog kan bedenken. Soms ben je journalist, dan ben organisatieadviseur, soms strateeg, dan weer social media-expert, soms onderzoeker, dan webbouwer, soms … dan … soms.

Stinkende wonden wegsnijden

Gemakkelijke oplossingen zijn er niet voor de overdosis aan kenniswerkers in Nederland. Een ‘cold turkey’ kan helpen. We kunnen de helft van de opleidingen sluiten, we kunnen een numerus fixus instellen, we kunnen de lat flink hoger leggen en de toelatingseisen verzwaren, en daarmee de kwaliteit van het communicatie-onderwijs, de docenten en daarmee het niveau van de studenten naar een excellent niveau brengen. We kunnen het vak internationaler of breder insteken (met verplichte vakken als Engels en business administration). We kunnen alle communicatie-achtige opleidingen laten integreren. Zat opties. Maar de belangrijkste vraag blijft. Een vak zal moeten aansluiten bij de huidige en toekomstige vraag. Van buiten naar binnen denken heet dat. Wat wil de (toekomstige) markt van het vak? Stop dus snel met de navelstaarderij. Met het creëren van communicatieclubjes en ouwe jongens krentenbroodje die elkaar de leukste (lees financieel de meest lucratieve) communicatieklussen toeschuiven.

Hoe het vak opnieuw te koppelen met de realiteit en de arbeidsmarkt van de toekomst?

Het opnieuw koppelen van de communicatie-arbeider met de vraag uit de markt heeft de hoogste prioriteit. Hiervoor kan een gekantelde beroepsorganisatie een hulpsysteem zijn bij vernieuwing. Als een omgekeerde piramide. Georganiseerd door een collectief van beroepsbeoefenaren, bottom-up i.p.v. top-down. Een beroepsorganisatie die verder gaat dan enkel een lobby- en kennisclub, zoals de huidige beroepsvereniging, pleegt te zijn. Daarbij gaat het niet over een beetje vitaliseren en optimaliseren, maar over heroriënteren en transformeren. Naar een nieuw model.

Raamwerk voor de transitie naar een nieuwe organisatievorm

Laten we starten met de zoektocht naar een raamwerk voor het beter organiseren van onze beroepsgroep. Daarbij zouden als eerste de waardesystemen gekanteld moeten worden, de systemen die door de huidige beroepsvereniging en overheid in stand worden gehouden. Kenmerkend is dat dit systeem uitgaat van beheersing, controle, stabiliteit, macht en belangen bij elkaar brengen. Het is een ondoordringbaar machtscomplex, een soort clan, waar behalve weinig aandacht is voor de ander, vooral de status van de beroepsbeoefenaar geldt (uiteraard is dit ietwat zwart/wit gesteld). De prikkels zijn niet intern gedreven maar liggen meer in het verlengde van egoïsme en zelfzuchtigheid. Dit deel van de beroepsgroep is opgericht om zichzelf te beschermen (en vooral het ‘werk’ en ‘klanten’) en is het zicht op de wereld kwijt.

We kunnen dit huidige ‘stabiele’ systeem kantelen door er gewoon een betere, organisatie naast te zetten. Eentje die past bij de flow van de moderne tijd. Daardoor wordt de veerkracht van het vastgeroeste systeem steeds minder en dat systeem daardoor steeds fragieler. Het oude systeem zal dan niet meer weten welke kant het uit moet. Uiteindelijk is een kleine verstoring voldoende om de omslag naar een nieuwe ‘toestand’ te bewerkstelligen. De fatale verstoring. Je ziet dat overal al gebeuren.

2. We gaan naar een fluïde en symbiotisch systeem (als je al van systeem kan spreken)

Wat zou die andere wereld van ons vak kunnen worden? De communicatiespecialist is zich allang bewust van nieuwe invalshoeken en de eigen tekortkomingen en bestaansonzekerheden. Op diverse plekken zie je dat er, mede door de mogelijkheid om virtueel samen te werken (part-ups), gezamenlijke leersituaties ontstaan. Er ontstaan zelforganisaties die regionaal of per vakdiscipline zijn geclusterd. Soms spontaan vanuit de chaos van de huidige diffuse wereld, maar meestal vanuit eigen energie en de natuurlijke weg. Deze zelforganisaties kunnen met elkaar blokkades wegnemen, de huidige dynamiek zien en uitgaan van de wil en wens van betekenis geven aan je vak, je baan en je leven. De nieuwe beroepsvereniging zou een fluïde organisatie kunnen worden die overal in Nederland groepen ondersteunt met collectieve ambities.

Netwerkorganisaties in stilte verbonden met het geheel. Strevend naar maatschappelijke waarde. Zelforganisaties die met elkaar coöperaties vormen rondom thema’s en beroepszekerheden. Vanuit een meesturend midden. Dat midden voornamelijk faciliterend. Het zijn deels pragmatische organisaties die constant afstemming vinden tussen persoonlijke en collectieve ambitie van de vakmens. Waar de binnenwereld met de buitenwereld in evenwicht zijn.

Kunnen we wel naar een symbiotisch systeem?

Kenmerken zijn afhankelijkheid, delen functioneren alsof ze één zijn. Het biedt wederzijdse voordelen. Zoals de vliegenzwam onder de berk, de heremietkreeft in de schelp, software testers met hun ontwikkelaars. Grote ondernemingen die gaan samenwerken met game-changers.

In dat laatste zie je vormen van co-creatie, ook wat betreft de zekerheden die fluïde netwerksystemen ook nodig hebben, gericht op diverse vormen van innovaties (ook sociale), en de opkomst van zelforganisatie bouwen rondom issues in plaats van disciplines, gericht op doorbraken en behoefte naar professionele ontwikkeling.

Wat we met elkaar kunnen creëren zijn leefvormen die overeenstemmen met de basisprincipes van de groep, waar ratio even belangrijk is als intuïtie. Het hogere doel omarmd wordt. Dat vergt een ander denken over de toekomst van de wereld en de rol van het vak communicatie.

Ik heb onderstaand symbool bedacht. Ik ben een beelddenker. Het gaat uit van de vier elementen. Ergens wil je het proces van de kanteling, en wat blijft vastleggen in een beeld. Zie het als een constante beweging. Een beweging met als basis van het symbiotisch principe, en wat is er niet mooier dan deze elementen die al eeuwen door kunstenaars is verbeeld: vuur, wind, water, aarde.

commbatprocessen.jpg

Die kanteling die ik voorzie heeft dus vier processen waaruit vier elementen (subsystemen ontstaan).

Het vuur, de vonk > inspireren

Ten eerste zal de nieuwe orde (zo noem ik het voor het gemak) zich moeten richten op het aanwakkeren van het vuur en zorgen dat een aantal experts/specialisten/studenten/et cetera het (symbiotisch) idee – het hogere gezamenlijke doel – omarmen: de vonk laten ontbranden, of in het Engels ‘sparkle’. Ontsteken van de vlam als het ware. Zonder die vlam, begin je niets. Die vlam is bijvoorbeeld de stichting CommBat, die constant aanjager is van symbiotische vernieuwing in het vak.

Lucht, de wind > samenwerken

Daarna is het belangrijk om te kijken of dat symbiotisch denken (deel van het geheel willen zijn) past bij de groepen die we voor ogen hebben. We zien natuurlijk die sociale verandering in het maatschappelijk veld, maar willen, of kunnen die partijen de meerwaarde zien van coöperatief werken. En dit naast proces ook de plek waar de coöperatie zijn plek heeft. Hiervoor heb ik het symbool lucht, of eigenlijk ‘de wind’ bedacht, circulair zoals je ziet. In een kring bewegen. Wellicht de kringloop van de circulaire economie.

Water, de stroming > Leren.

Een nieuwe orde is niets zonder dat de wereld die ook ziet, ook buiten de disciplines, de politiek, de bedrijven, de diverse groepen in de wereld. Die bandbreedte die je wil, zal bereikt worden als ook de Umwelt begrijpt, als je begrijpt waar je staat en wat je wilt, en vice versa. Anders sta je als ‘beroepsgroep’ in de kou. Je bent onderdeel van de hele ‘wereldorde’. Ik noem dat water, of stroming (Flow). Hier ontstaat de echte vernieuwing, het leren. De leerinstituten vinden hier hun plek.

Aarde, het ploegen: body of knowledge

Er moet hard worden gewerkt aan een goed fundament. Dat doe je met instituten en beroepsbeoefenaars. De basis als de aarde, waar alles groeit.

Tenslotte. Dit model is als een soort perpetuum mobile. Elk element heeft weer dezelfde vier elementen in zich. Elk proces kent zijn subsysteem. Voor mij is het een hulpvorm waar ik elke keer weer op teruggrijp. De vonk, de coöperatie, het leren en het doen. Uit het doen ontstaat een nieuwe vonk, and so on.

Mag er een beetje meer Aikido in de communicatie?


be694f2a0aeb9fd81cc9c492d0a91e0c

Hup, laat ze het zelf opknappen, die bovenbazen, al dat gedoe met al die schandalen. Leer ze als slimme communicado gewoon Aikido. En blijf zelf weg uit de verbetenheid in de (sub)top. Je hoeft je broodheer bij schandalen echt niet meer te beschermen tegen de boze buitenwereld. Trek op moment van crisis niet alles meer uit de kast om de reputatie van je organisatie te ‘redden’. En stop meteen met al die schuldbelijdenissen. Die ‘Mea culpa’s’, daar koopt niemand meer iets voor.

Ik zal niet uitputtend zijn, ik noem de actuele feiten. De NS met stiekeme aanbestedingsspionage, Volkswagen met stiekeme dieselchips en onze Groningse gasbel met geheime afspraken tussen politiek bestuurders en aandeelhouders. En het volk is niet gek. Een slimme onderneemster verkoopt in Groningen al broodjes ‘Gasbel’. En weet je, er zit stinkkaas op. Mijn advies, wordt als voorlichter geen oplichter. Verdedigen of vluchten is de basale reflex van de bovenbazen en hun lijfeigenen. Aanvallen trouwens ook. Kijk maar naar Geert Wilders die rechter of parlement aanvalt door er ‘nep’ voor te zetten. Er is een vierde weg.

Natuurlijk, het is begrijpelijk dat je liever niet praat over de incompetenties van je baas, of politieke leider. Het is leuker om te oreren over de ambities, groei en kansen van de club in diskrediet. Maar besef wel dat je daarmee het rookgordijn voor falend leiderschap in stand houdt. De rol van de communicatieman en -vrouw is vandaag de dag volledig gekanteld en het ambacht heeft niet méér kennis en vaardigheden nodig, ze heeft Aikido nodig.

‘Aikido is een verdedigingssport waarin de energie van de ander het uitgangspunt is. Door optimaal gebruik te maken van de energie van de ander wordt ruimte gecreëerd, de aanval afgewend en geneutraliseerd. Aikido maakt gebruik van natuurlijke bewegingen vanuit rust en balans. Je leert om met innerlijke rust en balans flexibel in te spelen op je omgeving.’

Omarm de schaduwkant van het vak

Als je graag de regelneef speelt, het stappenplan voor de gewenste identiteit van je bedrijf in een kekke Prezi zet, graag mega-klanten-events organiseert en precies weet hoe je een veranderproces moet orkestreren, met alle ins and outs, dan kun je beter stoppen dit verhaal te lezen. Dan snap je niet hoe het vak echt in elkaar zit. Communicatie-vakkundige zijn is behalve een ambacht uitoefenen, tegenwoordig vooral werken aan andere ‘mindsets’, met je bovenbazen, je tussenbazen en vooral met je onderbaasjes: alle medewerkers. Waar je de bovenbazen leert hun zekerheden los te laten, leer je tegelijkertijd de onderbazen onzekerheden te omarmen. En dat verlangt een andere rol én ander curriculum van de vakkundige communicatiespecialist.

Waarom leer je niets van schaduwkanten op de communicatieopleiding

Je schaduwkant kennen is de enige kant die echt van belang is, weten oude indianen. Het wijst je op je onvolledigheid. De omgang met falen maakt tot wie je bent. Dat omgaan met de schaduwkanten van bedrijf en leider, daar liggen de kwaliteiten waar de vakkundige adviseur aan kan werken. Je schaduwdeel is onderdeel van je totale werkelijkheid. Omhels die kant en je wordt een sterker adviseur. Laat je organisatie de eigen schaduw omhelzen en het wordt een eerlijker bedrijf.

‘Handelen in harmonie met je eigen karakter, je innerlijke kwaliteit inzetten. Ieder mens is uniek. Ieder mens heeft specifieke kwaliteiten. Aikido helpt om die eigenheid te ervaren en in te zetten. Je leert te bewegen vanuit eigen kracht, niet vanuit strijd met de ander.’

Mag het een beetje meer Aikido in de opleiding tot adviseur is de titel. Akido leert je bewegen vanuit de eigen kracht. Als je als adviseur rondom de macht vertoeft, merk je dat er snel wordt gehecht aan abstracte concepten en cijfermatigheden. Je wordt erin meegesleept en vergeet de bron. Wat oude indianen goed begrepen, is dat de natuur geen ego kent. De wereld van het ego is tijdsgebonden en vluchtig. Kijk naar de natuur, die is zoveel efficiënter. Een zaadje levert amper inspanning om boom te worden. De natuur kent de wil om leiding te nemen. Herkent de wetmatigheid van moeiteloos leven. Egoloos, dus moeiteloos. In de moderne wereld is de neiging groot om veel tijd door te brengen met denken, overwegen, praten, beslissen, piekeren en brainstormen. Allemaal “hoofd” activiteiten. Aikido helpt om de balans tussen lichaam en geest te herstellen en alertheid te ontwikkelen. Het zijn niet-literaire middelen die als doel hebben iets teweeg te brengen in de bedrijfssociale context. Je bent eerder ontregelaar dan regelaar. Je kunst wordt bestaande interactiepatronen op losse schroeven te zetten. Je bent de contrastvloeistof binnenin.

Wordt eens een druïde, bard of nar

De Germaanse koningen hadden druïdes in dienst. Ook Ceasar had er behoefte aan, heb ik me laten vertellen. En dat was niet zomaar. De druïde leert de leider anticiperen op de vele rollen die hij moest (uit)oefenen. Door bijvoorbeeld niet weerbarstig te zijn, maar flexibel. Speel eens een bamboestengel na in de storm (eng hè) en voel de sensatie in je lichaam. Benut dat in een volgende crisis. Het is de flow van leiderschap. De Tai-Chi van je levensenergie – of wordt het nu erg Oosters. Maar als je tot hier in de tekst bent gekomen, heb je in ieder geval doorzettingsvermogen getoond. Door de theorie van Aikido leer jij, je baas en je organisatie in alle rust naar het veranderend landschap kijken. Van de zomer en herfst naar de kille winter. Standvastig in visie en waarden. Als een boom uitkijkend over de glooiingen van de verandering. Het stuur losjes in handen, prioriterend, actief en gemotiveerd. Meesturend met de onderstroom.

En neem als communicado de rol aan die je past op dat moment. Die van de wijze druïde, de spiegelende nar of de verhalende bard. Echte adviseurs worden gedreven door een innerlijke verplichting om zaken beter te doen, zinvoller, of wat je het ook wil noemen. En gebruik daarbij je zesde zintuig, die innerlijke drijfveer is je kompas. Vertrouw er maar op.

‘Door training ontstaat een innerlijke kracht, een stevigheid die onwankelbaar is. Tegelijkertijd biedt Aikido elk moment de keuze: wegstappen, meebewegen of doorzetten. Steeds is de weg waarlangs flexibel, de kern waaruit solide.’

Marcel Kolder is kanteldenker en eigenaar van Draoidh bv – een ander communicatiebureau